HDP'li vekillerden Arapça, Türkçe, Zazaca, Kürtçe, Süryanice soru önergeleri

Dünya Anadil Günü dolayısıyla Meclis'e çok sayıda Kürtçe, Süryanice ve Arapça önerge ve araştırma önergesi sunan HDP'li milletvekilleri, Kürtçenin yasal statüye kavuşturulmasını istedi. Vekillerin önergeleri Türkçe olmadığı için reddedildi.

Halkların Demokratik Partisi (HDP) milletvekilleri, 21 Şubat Dünya Anadil Günü nedeniyle Meclis'e çok sayıda Kürtçe, Arapça ve Süryanice soru önergesi verdi. Kimi HDP'li milletvekilleri de, kaybolan dillere ilişkin Meclis Araştırma Komisyonu kurulması, tehlike altındaki dillerin korunması ve yaşatılmasına yönelik kanun teklifi sundu.

Meclis'e önerge sunan vekillerin isimleri şöyle: Ebru Günay, Tuma Çelik, Alican Önlü, Meral Danış Beştaş, Murat Sarısaç, Garo Paylan, Ayşe Sürücü, Dersim Dağ, Dilan Dirayet Taşdemir, Erdal Aydemir, Hasan Özgüneş, Hüseyin Kaçmaz, İmam Taşçıer, Muazzez Orhan, Nusrettin Maçin, Ömer Faruk Gergerlioğlu, Pero Dündar, Remziye Tosun, Şevin Coşkun, Tülay Hatimoğulları.

Vekillerin çeşitli dillerdeki araştırma önergelerinden bazıları şöyle:

Ömer Faruk Gergerlioğlu'nun Türkçe önergesi:

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA

Aşağıdaki sorularımın Cumhurbaşkanı Yardımcısı Sayın Fuat Oktay tarafından Anayasanın 98’ inci ve TBMM İçtüzüğünün 96’ ncı ve 99’ uncu maddeleri gereğince yazılı olarak cevaplandırılmasını saygılarımla arz ederim.                                                       

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), 21 Şubat'ı Uluslararası Anadil Günü adı altında, uluslararası uzlaşıyı, kültürel çeşitliliği ve çok dilliliği desteklemek amacıyla 1999 yılında takvime almıştır.

Bugün anadilde eğitim hakkının tanınmaması ve anadiline ilişkin koruma tedbirlerinin alınmaması nedeniyle Kapadokya Rumcası, Mlahso ve Ubıhça dilleri yok olup gitmiştir. Siirt’te Hertevince ve Van’da Urartuca şu an yok olma aşamasındadır. UNESCO verileri ise Türkiye’de 15 dilin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu söylemektedir!

UNESCO araştırmasına göre Türkiye’de ki diller şu şekilde sınıflandırılmıştır:

Türkiye’de son derece tehlikede olan diller: Hertevin. Ethnologue.com'a göre Siirt kökenli, Kuzeydoğu Arami dilerinden olmasına karşın diğerlerinden oldukça farklı bu dili 1999'da bin kişi konuşuyordu.

Türkiye’de ciddi anlamda tehlikede olan diller: Gagavuzca, Türkiyeli Yahudilerin konuştuğu Ladino ve Süryanice.

Türkiye’de kesinlikle tehlikede olan diller: Abazaca, Hemşince, Lazca, Pontus Yunancası, Çingene dilleri (Atlasta yalnızca Romani bulunuyor), Süryanice'ye benzeyen Suret (atlasa göre Türkiye'de konuşan kalmadı; konuşanların çoğu göçle başka ülkelere gitti) ve Ermenice.

Türkiye’de güvensiz durumda olanlar: Abhazca, Adige, Kabar-Çerkes dilleri ve Zazaki (Zazaca).

Araştırmacıların üzerinde ortaklaştığı konu bir dili yok olmaktan koruyabilmek için yapılabilecek en önemli şey insanların o dili konuşabilmesi ve çocuklarına öğretebilmesi için uygun koşulları yaratmaktır. Bu genellikle, azınlık dillerini tanıyan ve koruyan ulusal politikaların, anadili eğitimini destekleyen eğitim sistemlerinin, o dili konuşan toplulukla dilbilimciler arasında bir yazı sistemi ve biçimsel yapı kazandırmak için yaratıcı bir iş birliğinin var olmasını gerektirir.

Bu bağlamda; 

  1.  Türkiye’de kaybolmaya başlamış dillerin tekrar canlanması için hükümetinizin aldığı önlemler nelerdir?
  2. Türkiye’deki dillerin Anayasal güvence altına alınması için herhangi bir çalışma var mıdır?
  3. Türkiye’ de Anadilde eğitim yapılması konusunda herhangi bir çalışma var mıdır? Bu konuda çalışma varsa hangi aşamadadır?
  4. Hükümetiniz Türkiye dışındaki ülkelerde Türkçe öğretilmesi ve Anadilde eğitim yapılması konusunda hangi politikayı savunmaktadır?
  5. Türkiye’nin Çocuk Hakları Sözleşmesindeki maddelerden çekincelerini kaldırmayı planlamakta mıdır? 
  6. Son 3 yıl içerisinde atanan kadrolu ve sözleşmeli Kürtçe Öğretmeni sayısı kaçtır?

Urfa Milletvekili Ayşe Sürücü'nün Kürtçe önergesi:

 JI SEROKTIYA PARLEMENTOYA MEZIN  YA TURKIYÊ RE

Pirsên min yèn li  jêr, ji aliyê Wezîrê Çand û Tûrîzmê  Mehmet Ersoy ve li  gorî Makezagonê  Benda 98‘an û PMGT ( TBMM)  Rêziknameya li gorî benda 98‘an û  99‘an bi awayekî nivîskî bersivdana wê  bi rêzdarî daxwaz dikim.

Parlementera Riha‘yê AYŞE SÜRÜCÜ 

"Li Riha’yê Xerabreşk weki navenda tewafgeha herî kevnar ya cîhanê tê nasîn û ji aliyê UNESCO ve di rêzên Mîrateyên Cîhanê de cih girtî, xwedî dîroka 12 hezar sal e.

Piştî barîna berfê rewşa derket holê bi awayekî  pir vekirî xemsarî û kêmasiyên xwedî derneketinê, neparastinê raxist berçavan .

Ji ber xemsariya peywirdaran bi barîna berfê re stûna D û B berf ketiyê  û diyar e ku bi demê re dê, rê ji deformasyon û xirabûnê re veke. 

Dîroka rastîn a herêmê, ji bo gihandina siberojê cihê kû mirovahiyê destpêkirî  parastina Xerabreşk di heman demê de di xebatên Turîzmê de jî dê pêşketinek bi nirx be.

Pêve girêdayî;

  1. Biryara ji bo Xerabreşkê di Rojnameya Fermî de  hatî weşandin, ji aliyê Wezareta we ve tè pêk anîn?
  2. Ger biryar pêk nayê Wezareta we yê dest bavêjê? 
  3. Li gorî  biryarê ger xebat çêdibin, derbarê mijarê de xebatên parastinê hûn dikarin  ji me re ragihînin?
  4. Ji ber şert û mercên  demsalê ji bo sekinandina pêvajoya deformasyonê bi  lezgînî destwerdana we dê hebe gelo?"


Alican Önlü'nün Zazaca önergesi:

SERVERÎYA CAMATÊ SARÊ GIRSÊ TIRKÎYA RÊ

Ez arz kena ke persê min ê cêrinî, hetê Hetkarê Serokkomarî Fuat OKTAY ra maddeyê 98in ê qanûnê bingeyînî û maddeyê 99in ê nîzamnameyê Meclîsî yo dahîlî gore, bi nustene eskera bibê.

Alican Önlü, Parlamenterê Dêrsimî

Ziwanê maye wina yeno tarîfkerdene; kesêk bi dinyaameyena xo ziwanê maya xo heq keno. bêperwerdeyî; hetê zereyê çeyeyê xo ra, dormeyê xo ra û sarê xo ra ziwanê xo museno.    

Keso ke kamîyeta xo û hewlîya kulturê xo zereyê mezgê xo de bido cakerdene; hinî ziwan seweta ey zaf cayêde muhîm cêno. 

Naye ra, perwerdeyê bi ziwanê maye heqêde cîhanî û tabiî yo.

Tirkîya de perwerdeyê bi ziwanê maye, hetê qanûnan ra nêameyo gengezkerdene. Ziwanê ke binê xeterî de yê hetê UNESCOyî ra sey Atlas îlan bîyê. Nê ziwanan ra 18 ziwanî sîndoranê Tirkîya der ê. 

Nê semedan ra;

1. Xeylê dugelê Dinya de seba seveknayene û ciwînayene ziwanî bernameyî hazir bîyê, bernameyê ke Tirkîya de yenê bikarardene çi yê? 

2. Seweta ziwananê ke binê xeterê vinîbîyayene der ê û sîndoranê Dewleta Tirkîya de qisey benê ser o falîyetê sima yê vercirewtena vîndîbîyayene estê? 

3. Goreyê raporê UNESCO yeno vatene ke; ziwanê Kirmanckî yo ke hetê 4-6 mîlyon merdiman ra yeno qiseykerdene, binê xeterê vinîbîyayene de yo. Goreyê nîsbetê nifûsê Tirkîya, Tirkî û lehçeyê Kurdî ya Kurmancî ra dima Kirmanckî, ziwano ke tewr zaf yeno qiseykerdene yo. Seweta seveknayena Kirmanckî falîyetê sima estê? Eke estê çi yê? 

4. Seweta perwerdeyê ziwanê maye ke Tirkîya de yenê qiseykerdene ser o hetê qanûnî ra falîyetê sima esto?

5. Perwerdeyê bi ziwanê maye ser o hetê pergalê perwerdeyî ra xebata sima yo bingeyîne esta?

6. Domanê ke ziwanê maya xo Tirkî nîyo, hetê cuya komelî û perwerdeyî ra çetinî vînenê. Seweta nê çetinîyan falîyetê sima estê? Eke estê, netîceyê xo çi yo?

Tuma Çelik'in Süryanice önergesi:

Tülay Hatimoğulları'nın Arapça önergesi