Erdoğan'ın 'kapatırız' dediği İncirlik neden önemli?

ABD Senatosu ve Temsilciler Meclisi'nin 1915 olaylarını "Ermeni Soykırımı" olarak tanımlayan kararları geçirmesinin üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan, "Gerekirse İncirlik ve Kürecik'i kapatırız" açıklaması yaptı.

BBC Türkçe Türkiye ile NATO ilişkilerinde çok önemli bir yere sahip olan İncirlik Hava Üssü'yle ilgili merak edilenleri beş soruda derledi. Haber özetle şöyle:

İncirlik Üssü ne zaman kuruldu ve yasal statüsü nedir?

İncirlik Hava Üssü, Adana ili sınırları içerisinde, şehir merkezine yaklaşık 13 kilometre mesafede bulunuyor.

İnşasına Türkiye'nin NATO üyeliğinden bir yıl önce, 1951 yılında ABD Mühendislik Grubu olarak isimlendirilen bir ekip tarafından başlanan üs, 1954'te açıldı.

İlk etapta ABD Hava Kuvvetleri'nin olağanüstü durumlarda konuşlanma ve orta ile yüksek yoğunluktaki bombardımanlarda yer alan savaş uçaklarının bakımının yapılması amacıyla kullanılması öngörülüyordu.

Ancak 1980'li yılların ardından üste önemli iyileştirmeler yapıldı.

ABD askeri kaynaklarında, bugün burada yaklaşık 2 bin 500 civarında ABD askerinin bulunduğu belirtiliyor.

Buradan düzenlenen askeri operasyonların NATO kapsamında olduğu durumlarda, zaman zaman bu üsse başka ülke askerleri de konuşlandırılıyor.

Üste bir Türk birliği de yer alırken, sivillerin yaptığı bazı işler için Türkiye vatandaşları da istihdam ediliyor.

İncirlik üssü, askerlerin aileleri de eklendiğinde binlerce kişilik bir nüfusu barındırıyor.

Bu alanın hukuki statüsüyle ilgili bugüne kadar beş uluslararası anlaşma yapıldı.

Şu anda geçerli olan ABD ile Türkiye'nin 1980 yılında imzaladığı "Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması" (SEİA).

İncirlik daha önce ne gibi tartışmalara neden oldu?

ABD, 1970'li yılların ortasında, Türkiye'ye silah ambargosu uygulamaya karar verdiğinde Ankara da buna İncirlik'le yanıt verdi.

Türkiye, sınırları içinde ABD'nin kullanımındaki üsleri kapattı ve buraların kontrolünü TSK'ye devretti.

Bu dönemde, ABD Kongresi'nin Eylül 1978'te Türkiye'ye uyguladığı ambargoyu kaldırması ve askeri yardımları yeniden tahsis etmesi üzerine üs de normal faaliyetlerine geri döndü.

Aynı yıl içerisinde iki ülke arasındaki askeri ilişkilerin temelini oluşturan yeni işbirliği anlaşması (SEİA) ile ilgili görüşmeler de başladı.

Üs, 1990-1991 yıllarındaki Birinci Körfez Savaşı'nda ABD güçleri için kritik bir rol oynadı.

Burada bulunan 140 uçakla Irak'ın kuzeyindeki kara güçlerine destek verildi. ABD ordusuna göre, kuzeyde yürütülen operasyonlar Irak'ın da güçlerini kuzey ile güney arasında bölmesine neden oldu ve Çöl Fırtınası harekâtında ABD'nin elini rahatlattı.

Körfez Savaşı sırasında, İncirlik'e Saddam Hüseyin'in elindeki Scud füzelerine karşı Patriot hava savunma sistemi kuruldu.

Üsle ilgili en önemli tartışmalardan bir diğeri de, Körfez Savaşı sonrası Kuzey Irak'taki Kürt mültecileri korumak ve insani yardım götürmek için başlatılan operasyonun hava gücünün burada konuşlandırılması oldu.

Türkiye'de 'Çekiç Güç' olarak bilinen bu birliğin desteklediği Huzuru Temin Harekâtı, birçokları tarafından hem Kuzey Irak'ta fiili özerk bir Kürt bölgesinin oluşması hem de 1990'lı yıllarda PKK'nin güç kazanmasının nedenleri arasında gösterildi.

Son olarak, İncirlik 10. Tanker Üs Komutanı Tuğgeneral Bekir Ercan Van, 15 Temmuz darbe girişimine destek verdiği gerekçesiyle tutuklanan isimler arasında yer alıyor.

Üs bugüne kadar hangi askeri operasyonlarda kullanıldı?

İlk dönemdeki adıyla Adana Hava Üssü, ilk olarak 1955 yılında önce ABD Hava Kuvvetleri'nin meteorolojik ölçümlerinde kullandığı hava balonlarının iniş kalkışı için, daha sonra da Sovyetler Birliği'ni izlemek için geliştirilen U-2 casus uçakları tarafından kullanıldı.

Mayıs 1960'ta bir U-2 casus uçağının Sovyetler tarafından füzeyle düşürülmesinin ardından bu operasyona da son verildi.

1958 yılında Başkan Eisenhower'ın talimatıyla Lübnan krizine müdahale için bu üsse savaş uçakları konuşlandırıldı.

Soğuk Savaş döneminde ağırlıklı olarak istihbarat toplama ve caydırıcılık amacıyla faaliyet gösteren üs SSCB'nin yıkılmasının ardından ABD askeri operasyonlarında önemli rol üstlendi.

Birinci Körfez Savaşı'nda Kuzey Irak'taki Amerikan birliklerine hava desteği buradan gönderilirken, 2003 yılındaki Irak işgali sırasında ise hazırlanan tezkerenin TBMM tarafından reddedilmesi nedeniyle sadece lojistik destek amacıyla kullanılabildi.

Bu üsten ayrıca 11 Eylül saldırılarının ardından başlatılan Afganistan operasyonu kapsamında insani yardım gönderildi.

ABD, 2014 yılında IŞİD'e karşı hava operasyonlarına başladı ve Temmuz 2015'te de Türkiye bu harekât kapsamında İncirlik Üssü'nün kullanılmasına izin verdi.

İncirlik Üssü ABD için neden önemli?

Soğuk Savaş'ın bitmesinin ardından NATO'nun güney kanadının eski stratejik önemini kaybettiği yorumları yapılmaya başlanmıştı.

Ancak Orta Doğu'daki gelişmeler, bu üssün stratejik önemini hızla yeniden kazanmasına neden oldu.

İncirlik şu anda IŞİD'le mücadele kapsamında düzenlenen operasyonlar açısından en stratejik yerlerden birisi.

İncirlik Üssü, özellikle coğrafi konumu ve yerleşik düzeniyle ABD'ye Orta Doğu bölgesindeki operasyonları için maliyet ve zaman açısından önemli avantajlar sunuyor.

İncirlik Üssü'nde nükleer silah var mı?

Bu konuda yapılmış resmi bir açıklama bulunmuyor. Ancak NATO'nun Türkiye'de taktik nükleer silah tuttuğu da uzmanlar tarafında dile getirilen ve henüz yalanlanmayan iddialar arasında yer alıyor.

New Yorker dergisinde darbe girişiminden birkaç gün sonra çıkan bir makalede, "İncirlik Üssü, NATO'nun en büyük nükleer silah depolama tesisine ev sahipliği yapıyor" ifadesi yer aldı.

Nükleer silahlar konusunda dünyanın önde gelen uzmanları arasında gösterilen Amerikan Bilim Adamları Federasyonu Nükleer Bilgi Projesi Direktörü Hans M. Kristensen'e göre, İncirlik'te yeraltında bulunan depolama tesislerinde yaklaşık 50 adet B-61 hidrojen bombası tutuluyor.