En büyük patron İşsizlik Fonu: Maaş ödenen kişi sayısı 1,2 milyonu aştı

2000 yılında, Bülent Ecevit’in Başbakanlığı döneminde kurulan İşsizlik Fonu farklı kesimlere gelir desteği sağlayan devasa bir yapıya dönüştü. İşsizlerin yanı sıra meslek kursuna gidenler, doğum yapan kadınlar, işyerinin iflası nedeniyle ücretini alamayan işçiler, üniversite öğrencileri ve TYP kapsamında çalışanlar başta olmak üzere her ay yüzbinlerce kişi Fon’dan maaş alıyor. Ekonomik krizle birlikteyse Fon’un ödeme yaptığı kişi sayısı ciddi artış gösterdi. Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) verilerine göre ağustos ayı itibariyle İşsizlik Fonu’ndan maaş alan kişi sayısı 1,2 milyonu aştı. 

Fon’dan maaş alan en büyük grubu, işbaşı eğitim programları kapsamında ödeme yapılan kişiler oluşturuyor. Uygulama; işsizlerin tecrübe edinmeleri ve istihdama kazandırılmaları amacıyla özel sektörde çalışmalarına karşın maaşlarının İşsizlik Fonu’ndan ödenmesine dayanıyor. İşverenler, istedikleri vasıftaki kişileri işe alarak Fon’dan maş desteği talep edebiliyor. Yararlanma süresi, meslek grubuna göre üç ay ile dokuz ay arasında değişiyor. Asgari ücret düzeyinde maaş ödeniyor. Ağustos ayında bu kapsamda 265 bin kişi ödeme aldı. İşbaşı eğitim programları aracılığıyla patronlar, çalışanların maaşlarını bir süreliğine Fon’a ödetiyor.

Toplum Yararına Program (TYP) olarak bilinen model ise örtülü kamu istihdamı olarak öne çıkıyor. Yüzbinlerce kişi, nitelik gerektirmeyen, temizlik, park, bahçe ve çevre düzenlemesi gibi işlerde Fon kaynakları kullanılarak istihdam ediliyor. Ağustos ayı itibariyle TYP kapsamındaki çalışan sayısı 214 bin kişi. Okulların açılmasıyla birlikte yaklaşık 80 bin kişi daha işe alınıyor. Bugünlerde, İŞKUR il müdürlüklerinin önlerinde TYP alımları için uzun kuyruklar oluştu. Eylül ayı itibariyle bu kapsamdaki çalışan sayısının 300 bini aşması bekleniyor. Yıllar itibariyle veriler incelediğinde, TYP’li çalışan sayısının özellikle seçim dönemlerinde patlama yaptığı görülüyor. 

Sayıştay’ın geçtiğimiz günlerde açıklanan 2019 denetim raporlarında, işsizlerin yararlanması gereken TYP’den, başka bir işte çalışanların da yararlandığı tespit edildi. SGK ile İŞKUR verilerini karşılaştıran Sayıştay denetçileri, başka bir işte çalışmaktayken TYP’ye katılanlara yapılan haksız ödeme tutarının 703 bin TL olduğunu belirledi. 

Ağustos ayı itibariyle İşsizlik Fonu’ndan finanse edilen meslek kurslarından 78 bin, girişimcilik eğitim programlarından ise 34 bin kişi yararlandı. Bu kurslara katılanların da günlük ücretlerinin yanı sıra sağlık sigortası, iş kazası ve meslek hastalığı primleri ödeniyor. 

Ekonomik krizle birlikte kısa çalışma ödeneği de devreye girdi. Patronların ödeme yapamadığı işyerlerinde işçilerin maaşı Fon’dan ödeniyor. Kısa çalışma uygulaması, maaş desteği sağlayarak istihdam kaybını bir nebze olsun önlemeye dönük bir mekanizma. 3 aylık olan maaş süresi, 6 aya uzatıldı. Son 9 ayda, dar boğaza giren işyerlerinde 161 bin kişinin maaşı İşsizlik Fonu'ndan ödendi. Maaş tutarı 125 milyon TL’yi aşarken ağustos ayında kısa çalışmadan 9 bin 687 kişi yararlandı. 

İşsizlik Fonu bünyesindeki Ücret Garanti Fonu’ndan ise iflas ya da konkordato ilan eden işyerlerinde çalışanların alamadıkları üç aylık maaşları ödeniyor. 2018 yılının ekim ayından itibaren iflas ödemelerinde büyük artış yaşandı. 2018 ekim- 2019 ağustos döneminde 46 bin 537 kişiye iflas ödemesi yapıldı. Ağustos ayında 2 bin 719 işçi, ödenmeyen maaşlarını İşsizlik Fonu’ndan aldılar.  

Doğum yapan kadınlara da İşsizlik Fonu’ndan iki ile altı ay sürelerle ödeme yapılıyor. ‘Yarım çalışma’ ismi verilen doğum teşvik uygulaması, anne olan kadın işçilerin ilk çocukta 60, ikinci çocukta 120, üçüncü çocukta ise 180 gün yarım çalışıp tam maaş almasını amaçlıyor. İşyerinde yarım gün çalışıp yarım ücret alan işçi, diğer yarım günün ücretini İŞKUR’dan alıyor. Dolayısıyla doğum yapan kadın işçilerin 15 günlük ücretleri Fon’dan ödeniyor. Ağustos ayında 1.923 kişiye yarım çalışma ödeneği verildi. 

Bu yıl ilk kez uygulama başlanan Sosyal Çalışma Programı (SÇP) ile de üniversite öğrencilerine, yaz aylarında kamu kurumlarında yaptıkları çalışmalar için İşsizlik Fonu’ndan ücret ödeniyor. Kura ile belirlenen 20 bin öğrenci, üç ay boyunca Fon’dan ödeme aldı. 

Asli görevi çalışırken prim ödeyenlere işsiz kaldıklarında maaş desteği sağlamak olan Fon, bu konuda ise son derece cimri. Şartların ağırlığı nedeniyle ancak altı işsizden biri işsizlik maaş alabiliyor. İşsiz kalan kişilerin maaş desteği alabilmesi için, son üç yıl içinde 120 günü kesintisiz olmak üzere en az 600 gün prim ödemiş olmaları gerekiyor. Bu nedenle ağustos ayı itibariyle 4 milyon 44 bin işsizden 640 bini işsizlik maaşı alabildi. 

Neticede İşsizlik Fonu, işsizler dışında 8 gruba ödeme yapıyor. Maaş alan kişi sayısı 1,2 milyonu aşmış durumda. Ayrıca işverenlere istihdam teşviki ödeniyor. Bu yılın ocak- ağustos döneminde İşsizlik Fonu’ndan işverenlere ödenen teşvik tutarı 9 milyar 44 milyon TL. Aynı dönemde iş başı eğitim programları kapsamında sağlanan maaş desteği de 1 milyar 918 milyon TL. Toplamda Fon’dan 11 milyar TL’ye yakın ödeme alan işverenlerin aynı dönemde yatırdığı prim miktarıysa 7 milyar TL’de kaldı. Yani patronlar, Fon’a verdiğinden fazlasını geri alıyor. 

Bu tablo sonucunda İşsizlik Fonu’nun mali yapısı bozuldu. Nisan ayından itibaren, Fon’un gideri, gelirini aşıyor. Ağustos ayında da zarar yazdı. 3 milyar 357 milyon TL gelire karşın 3 milyar 397 milyon TL gider oluştu. Öte yandan geçen yılın ilk sekiz ayında 13,6 milyar TL olan Fon’un gider toplamı, bu yılın aynı döneminde 23,2 milyar TL’ye ulaştı. 

Yardıma muhtaç kişilere destek olunması, sosyal devlet olmanın bir gereği. Ancak yukarıda saydığım sosyal yardımlar ile işveren teşviklerinin İşsizlik Fonu’ndan yapılmaması gerekiyor. Fon’un amacı dışında kullanımının her yıl biraz daha arttığını görüyoruz. Bu yaklaşımın devam etmesi halinde, Fon’un çok da uzak olmayan bir tarihte işsizler maaş ödeyemez duruma düşmesi şaşırtıcı olmayacaktır. 

Tablo: İŞKUR hangi grupta kaç kişiye ödeme yapıyor?

Ödeme Türü Kişi sayısı 

İşsizlik Maaşı 640.620

İşbaşı Eğitim Programı 265.871

Toplum Yararına Program 214.378

Mesleki Eğitim Kursu 78.504

Girişimcilik Eğitim Programı 34.849

Sosyal Çalışma Programı 20.000

Kısa Çalışma Ödeneği 9.687

Yarım Çalışma Ödeneği 1.923

Ücret Garanti Fonu Ödemesi 2.719


© Ahval Türkçe

Bu makale yazarın görüşlerini yansıtır. Ahval’in yayın politikası ve editoryal bakış açısı ile her zaman uyumlu olmak zorunda değildir.

 

Bu makale yazarın görüşlerini yansıtır. Ahval’in yayın politikası ve editoryal bakış açısı ile her zaman uyumlu olmak zorunda değildir.